વર્ણન કરો: આસૃતિ (Osmosis).

(N/A) $ \Rightarrow $ વ્યાખ્યા: આસૃતિ એ દ્રાવક (સામાન્ય રીતે પાણી) ના અણુઓનું પસંદગીયુક્ત પ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા ઓછી સાંદ્રતાવાળા દ્રાવણમાંથી વધુ સાંદ્રતાવાળા દ્રાવણ તરફ થતું સ્વયંભૂ ચોખ્ખું વહન છે, જે બંને બાજુએ દ્રાવ્યની સાંદ્રતા સમાન કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.
$ \Rightarrow $ વહનની દિશા: પાણી અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા વધુ જલક્ષમતા (મંદ દ્રાવણ) ધરાવતા વિસ્તારમાંથી ઓછી જલક્ષમતા (સાંદ્ર દ્રાવણ) ધરાવતા વિસ્તાર તરફ વહન પામે છે.
$ \Rightarrow $ વનસ્પતિ કોષની લાક્ષણિકતાઓ:
- વનસ્પતિ કોષો કોષરસપટલ અને કોષદીવાલથી ઘેરાયેલા હોય છે.
- કોષદીવાલ પાણી અને દ્રાવ્ય પદાર્થો માટે મુક્ત રીતે પ્રવેશશીલ છે અને તે વહન માટે અવરોધરૂપ નથી.
- વનસ્પતિ કોષોમાં, રસધાની અને તેનું પટલ (ટોનોપ્લાસ્ટ), કોષરસપટલ સાથે મળીને કોષની અંદર કે બહાર અણુઓના વહનના મહત્વના નિર્ણાયકો છે.
$ \Rightarrow $ મુખ્ય સિદ્ધાંતો:
- આસૃતિ એ ચાલક બળના પ્રતિભાવમાં સ્વયંભૂ રીતે થાય છે.
- આસૃતિની ચોખ્ખી દિશા અને દર દબાણ ઢાળ અને સાંદ્રતા ઢાળ બંને પર આધાર રાખે છે.
- પાણી તેની વધુ રાસાયણિક ક્ષમતા (વધુ સાંદ્રતા) વાળા વિસ્તારમાંથી ઓછી રાસાયણિક ક્ષમતા વાળા વિસ્તાર તરફ સંતુલન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી વહન પામે છે.
- સંતુલન સમયે, બંને ચેમ્બરમાં સમાન જલક્ષમતા હોય છે.
$ \Rightarrow $ થિસલ ફનલનો પ્રયોગ:
- થિસલ ફનલને સાંદ્ર સુક્રોઝના દ્રાવણથી ભરવામાં આવે છે અને તેના મુખને અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ (દા.ત., ઈંડાનું પટલ) વડે ઢાંકવામાં આવે છે.
- તેને શુદ્ધ પાણી ધરાવતા બીકરમાં મૂકવામાં આવે છે.
- આસૃતિને કારણે પાણી ફનલમાં પ્રવેશે છે, જેનાથી ફનલમાં દ્રાવણનું સ્તર વધે છે.
- આ પ્રક્રિયા સંતુલન પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી ચાલુ રહે છે.
$ \Rightarrow $ આસૃતિદાબ (Osmotic Pressure):
- અર્ધપ્રવેશશીલ પટલ દ્વારા પાણીના પ્રવેશને રોકવા માટે દ્રાવણ પર બાહ્ય દબાણ લગાવી શકાય છે.
- પાણીના પ્રવેશને સંપૂર્ણપણે રોકવા માટે જરૂરી દબાણને આસૃતિદાબ કહેવામાં આવે છે.
- આંકડાકીય રીતે, આસૃતિદાબ એ આસૃતિ ક્ષમતા (osmotic potential) ને સમકક્ષ છે, પરંતુ વિરુદ્ધ ચિહ્ન સાથે (આસૃતિદાબ ધન હોય છે, જ્યારે આસૃતિ ક્ષમતા ઋણ હોય છે).